• Schepen in ruwe zee

    Margreta Svensson

Aankoop uitzonderlijk kunstwerk Porcellis door Frans Hals Museum

HAARLEM Burgemeester Jos Wienen onthulde in het Frans Hals Museum (Groot Heiligland 62) de jongste aankoop: het schilderij 'Schepen in een storm' van Jan Porcellis uit circa 1618-1622. Het is een uitzonderlijk, vroeg en goed bewaard zeegezicht, dat een omwenteling in het schilderen van zeegezichten teweegbracht; juist in zijn Haarlemse periode.

,,Deze unieke aanwinst onderstreept het verhaal dat Haarlem aan het begin van de Gouden Eeuw een epicentrum van artistieke vernieuwing was, waar grote omwentelingen in de schilderkunst plaatsvonden'', aldus directeur Ann Demeester van het Frans Hals Museum | De Hallen Haarlem. Kwalitatief hoogwaardige stukken van Porcellis zijn zeer zeldzaam en komen slechts zelden op de markt. Het schilderij is voor 800.000 euro aangekocht, met steun van Stichting Mr. Cornelis Roozen Fonds, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt (mede dankzij haar Daan Cevat Fonds en Coleminks Fonds).

MARINESCHILDERS De van oorsprong Vlaamse Porcellis (1584-1632), geboren in Gent, was een van de meest gevierde marineschilders in de zeventiende eeuw. Hij vestigde zich na een paar omzwervingen in 1622 in Haarlem. Daar was hij volgens kunstenaarsbiograaf Arnold Houbraken eerder in de leer geweest bij zeeschilder Hendrick Vroom. Die stond bekend om zijn imposante, kleurrijke voorstellingen vol anekdotische details. ,,Porcellis, daarentegen, introduceerde samenhang'', luidt de toelichting. ,,Hij toonde schepen in perspectivisch overtuigende verhouding tot elkaar, vermengde zijn kleuren en sorteerde daarmee een overtuigend ruimtelijk effect. In subtiele bruin- en grijstinten, van zilverwit tot dreigend donker, wist hij de natuurkrachten weer te geven.''

Ondanks Porcellis' relatief korte verblijf (tot 1624) namen zijn reputatie en faam in Haarlem een grote vlucht. Stadshistorieschrijver Samuel Ampzing loofde hem in zijn boek van 1628 als 'de grootste constenaer in schepen' van Haarlem. Schilder-biograaf Samuel van Hoogstraten noemde hem in 1678 'dien grooten Raphel (Raphael) in 't zeeschildren'.

SPECIALISTEN De twee meest vooraanstaande Porcellis-specialisten, John Walsh en Gerlinde de Beer, herkennen 'Schepen in een storm' als 'een eigenhandig, een kwalitatief hoogwaardig en goed bewaard gebleven stuk'. De Beer merkte specifiek op, dat hij hier voor het eerst twee schepen op perspectivisch overtuigende wijze schuin achter elkaar in het water plaatst; een vondst die veel navolging zou krijgen.

Porcellis connectie met Haarlem en zijn enorme belang voor de Nederlandse kunst in het algemeen zijn evident, maar het Frans Hals Museum bezat tot op heden geen werk van zijn hand. 'Schepen in een storm' vult dit hiaat. Daarnaast zijn drie topstukken van zijn veronderstelde leermeester Vroom in bezit. Ook andere belangrijke Haarlemse zeeschilders, zoals Cornelis Claesz. van Wieringen en Frans Verbeeck zijn zeer goed vertegenwoordigd in de collectie. De fundamentele vernieuwing zoals die door Porcellis werd bewerkstelligd, kan op uitnemende wijze worden getoond aan de hand van 'Schepen in een storm'. Het schilderij vormt daarmee een schakelpunt binnen de collectie. Zo is de impact die hij had zeer fraai te tonen aan de hand van op hem geïnspireerde marineschilderijen van Caesar Pietersz. van Everdingen, die een fervent verzamelaar was van werken van Porcellis - hij bezat er maar liefst dertien - en het werk van Pieter Mulier.

Porcellis' oeuvre is betrekkelijk klein; naast nog geen zestig schilderijen zijn tegenwoordig dertig tekeningen van zijn hand bekend, en een reeks etsen naar zijn ontwerp. Binnen de Collectie Nederland bezitten slechts vier andere musea schilderwerk van Porcellis: Rijksmuseum Amsterdam, Museum Boijmans Van Beuningen (Rotterdam), Museum De Lakenhal (Leiden), het Mauritshuis (Den Haag).